CCP (central counterparty, đối tác bù trừ trung tâm) là cơ chế trong đó một tổ chức bù trừ đứng vào giữa mọi giao dịch đã khớp, nhận nghĩa vụ của bên mua với bên bán và ngược lại, rồi bảo đảm giao dịch được thanh toán kể cả khi một thành viên không trả được. Ở Việt Nam, CCP đã áp dụng cho phái sinh, nay mở rộng sang cổ phiếu, chứng chỉ quỹ và chứng quyền có bảo đảm theo Thông tư 145/2026/TT-BTC (ký 30/09/2026, hiệu lực 16/11/2026). Ngày 16/11/2026 là ngày thông tư có hiệu lực, không phải ngày CCP cổ phiếu chạy: tính đến 26/10/2026, ngày vận hành chính thức chưa được công bố; mốc quý I/2027 được UBCKNN ghi là “thời gian dự kiến”.
Với tài khoản cá nhân thông thường, khi CCP cổ phiếu vận hành, thay đổi chính nằm ở tên gọi và cách quản lý khoản tiền mua: tiền phải có khi đặt lệnh mua gọi là “ký quỹ bù trừ ban đầu”, ở mức 100% giá trị lệnh mua (trừ giao dịch margin), ghi trên một tài khoản ký quỹ bù trừ riêng. Phần thông tư về bù trừ, thanh toán không có điều khoản nào đổi chu kỳ T+2.
CCP hoạt động thế nào?
Khi CCP cổ phiếu vận hành, sau khi Sở khớp lệnh, Công ty Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (công ty con của VSDC theo Thông tư 145) thế vị vào giao dịch, bù trừ đa phương để tính số tiền, chứng khoán ròng mỗi bên phải trả hoặc nhận, và đứng ra bảo đảm thanh toán bằng một chuỗi nguồn tiền dự phòng. Đây là bốn bước theo Chương V Thông tư 145/2026:
- Khớp lệnh: không đổi, lệnh vẫn khớp trên hệ thống của Sở.
- Thế vị: tổ chức bù trừ thay một bên của giao dịch và kế thừa quyền, nghĩa vụ của bên đó. Định nghĩa này có sẵn cho phái sinh ở Nghị định 158/2020/NĐ-CP (Điều 2 khoản 20); Thông tư 145 dùng cùng khái niệm cho cổ phiếu (Điều 40, 46).
- Bù trừ đa phương: Công ty Bù trừ cộng trừ tiền nhận và tiền trả của các giao dịch cùng ngày thanh toán, chứng khoán thì bù trừ theo từng mã (Điều 31 khoản 2, 6, 7).
- Thanh toán: chứng khoán chuyển trên hệ thống VSDC, tiền chuyển qua ngân hàng thanh toán, theo nghĩa vụ Công ty Bù trừ đã xác định (Điều 31 khoản 10).
Ví dụ: trong cùng một ngày, bạn mua 1.000 cổ phiếu công ty A giá 20.000 đồng (20.000.000 đồng) và bán 500 cổ phiếu công ty B giá 30.000 đồng (15.000.000 đồng), hai lệnh có cùng ngày thanh toán. Nghĩa vụ tiền của bạn được bù trừ chung thành một khoản phải trả 5.000.000 đồng (Điều 31 khoản 5), chưa tính phí và thuế. Khi đặt lệnh mua, bạn vẫn phải có đủ 20.000.000 đồng ký quỹ bù trừ ban đầu hoặc dùng margin (Điều 35 khoản 3). Cách phong tỏa và giải tỏa khoản này trong ngày chưa có quy chế hướng dẫn tính đến 26/10/2026.
Nếu một thành viên bù trừ không trả được tiền, Công ty Bù trừ dùng lần lượt, hết nguồn này mới sang nguồn sau (Điều 43 khoản 4):
- tiền ký quỹ bù trừ của chính thành viên đó;
- phần đóng góp quỹ bù trừ của thành viên đó;
- phần đóng góp quỹ bù trừ của các thành viên khác;
- quỹ phòng ngừa rủi ro nghiệp vụ, rồi vốn vay của Công ty Bù trừ.
Từ 16/11/2026 tài khoản chứng khoán của bạn có gì khác?
Từ 16/11/2026 đến ngày CCP cổ phiếu vận hành, cách mua bán gần như không đổi: VSDC vẫn bù trừ, thanh toán theo Chương IV Thông tư 145, chương dành cho giai đoạn trước CCP. Thay đổi thực sự đến khi CCP cổ phiếu chạy:
| Nội dung | Đến trước ngày CCP cổ phiếu vận hành | Khi CCP cổ phiếu vận hành |
|---|---|---|
| Bù trừ, xác định nghĩa vụ | VSDC (Điều 21) | Công ty Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (Điều 31) |
| Tiền khi đặt lệnh mua | Đủ tiền trên tài khoản, trừ margin (Thông tư 120/2020, Điều 7 khoản 1) | Ký quỹ bù trừ ban đầu 100% giá trị lệnh, trừ margin (Điều 35 khoản 3) |
| Tài khoản | Tài khoản giao dịch, tài khoản lưu ký | Thêm 01 tài khoản ký quỹ bù trừ, cùng số hiệu tài khoản lưu ký (Điều 34) |
| Nguồn dự phòng khi thành viên mất khả năng thanh toán | Quỹ hỗ trợ thanh toán do VSDC quản lý (Điều 27, 54) | Ký quỹ bù trừ của thành viên, quỹ bù trừ (Điều 43, 55, 56) |
| Phí bù trừ phái sinh 2.550 đồng/hợp đồng khớp | VSDC thu thành viên | Công ty Bù trừ thu, mức theo Quyết định 1541/QĐ-BTC (Thông tư 125/2026) |
Điều khoản ghi trong bảng là của Thông tư 145/2026/TT-BTC nếu không ghi văn bản khác. Tổ chức nước ngoài còn có ngoại lệ mua cổ phiếu không cần đủ tiền (Thông tư 120/2020 sửa bởi Thông tư 68/2024; Thông tư 145, Điều 30), nhà đầu tư cá nhân trong nước không thuộc ngoại lệ này. Tính đến 26/10/2026.
Ví dụ về phí: mở rồi đóng 1 hợp đồng VN30F là hai lượt khớp, phí bù trừ 2 × 2.550 = 5.100 đồng. Hiện VSDC thu khoản này từ thành viên; từ ngày CCP cổ phiếu vận hành, Công ty Bù trừ thu, mức vẫn theo Quyết định 1541 cho đến khi Bộ trưởng Bộ Tài chính ban hành văn bản mới (Thông tư 125/2026, Điều 3 khoản 2). Công ty chứng khoán (CTCK) thu lại bạn theo biểu phí riêng.
Tiền ký quỹ bù trừ của bạn thuộc sở hữu của bạn, không thuộc sở hữu của thành viên bù trừ (Điều 35 khoản 8). CTCK giữ khoản này trên tài khoản tiền gửi đứng tên CTCK tại ngân hàng thương mại (khoản 7), phải quản lý tách biệt tới từng khách và tách với thị trường phái sinh (Điều 38 khoản 1); lãi tiền gửi phát sinh (nếu có) trả lại cho bạn (Điều 38 khoản 2). Các lớp bảo vệ tiền và chứng khoán hiện có được phân tích ở bài tiền trong tài khoản chứng khoán có an toàn không.
Nếu bạn không nộp đủ ký quỹ bù trừ hoặc không thanh toán đúng hạn, Thông tư coi là mất khả năng thanh toán (Điều 44 khoản 1). CTCK dùng tiền ký quỹ bù trừ của bạn để thanh toán, thiếu thì phải dùng tài sản của mình trả thay; CTCK được dừng nhận lệnh mới và hủy lệnh chưa khớp của bạn, và được bán chứng khoán trên tài khoản của bạn theo thỏa thuận giữa hai bên để thu hồi (Điều 44 khoản 2, 3).
Thành viên bù trừ chung và trực tiếp là gì?
Thành viên bù trừ trực tiếp chỉ bù trừ cho chính mình và khách của mình; thành viên bù trừ chung làm thêm việc đó cho các CTCK không làm thành viên bù trừ và khách của họ, theo hợp đồng ủy thác (Thông tư 145/2026, Điều 32 khoản 1). Mức đóng góp tối thiểu ban đầu vào quỹ bù trừ là 20 tỷ đồng với thành viên trực tiếp và 30 tỷ đồng với thành viên chung (Điều 56 khoản 2).
Điều này chạm tới bạn nếu CTCK của bạn không làm thành viên bù trừ. Khi đó lệnh vẫn đặt ở CTCK quen thuộc, nhưng ký quỹ bù trừ và thanh toán diễn ra trên tài khoản mở tại một thành viên bù trừ chung, và CTCK chỉ được đặt lệnh cho bạn sau khi thành viên đó xác nhận (Điều 32 khoản 3 điểm b, c). Nếu đến ngày CCP vận hành mà Công ty Bù trừ chưa ghi nhận thỏa thuận ủy thác của CTCK đó với một thành viên bù trừ chung, Công ty Bù trừ đề nghị Sở đình chỉ hoạt động giao dịch của CTCK đó (điểm g). Khi một bên tự nguyện chấm dứt ủy thác, khách phải được báo trước ít nhất 30 ngày (khoản 4 điểm a).
Theo lộ trình UBCKNN công bố ngày 17/07/2025 (Znews đưa tin cùng ngày), CTCK làm hai bước: xin UBCKNN cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán, rồi xin VSDC cấp giấy chứng nhận thành viên bù trừ; VSDC dự kiến cấp giấy này trong quý IV/2026. Tình hình trong 23 CTCK chúng tôi theo dõi:
| CTCK | Đã công bố gì | Ngày, nguồn |
|---|---|---|
| ACBS | Thông báo được UBCKNN chấp thuận, đủ điều kiện làm thành viên bù trừ chung | 12/10/2026, tin trên website ACBS |
| FPTS | Nghị quyết Đại hội đồng cổ đông (lấy ý kiến bằng văn bản) về việc cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán theo CCP | 15/09/2026, tiêu đề công bố thông tin của FPTS |
| BSC | Hội đồng quản trị trình cổ đông chủ trương đăng ký làm thành viên bù trừ | 12/10/2026, theo Vietstock 22/10/2026 |
| 20 CTCK còn lại | Chưa công bố | Chưa thấy thông báo đến 26/10/2026 |
Bảng không xếp hạng. Ba mục đã công bố ở ba bước khác nhau: ACBS báo đã qua bước UBCKNN chấp thuận (chúng tôi chưa thấy giấy chứng nhận thành viên bù trừ do VSDC cấp); FPTS mới ở nghị quyết cổ đông, chúng tôi đọc tiêu đề công bố thông tin, chưa đọc nội dung nghị quyết; BSC mới ở tờ trình của hội đồng quản trị, chưa phải quyết định. Cả hai đều chưa phải chấp thuận của UBCKNN hay VSDC. “Chưa công bố” nghĩa là chúng tôi chưa thấy thông báo trong tin của CTCK và báo chí đã rà, không phải đánh giá về CTCK đó. ACBS tự gọi mình là thành viên bù trừ chung “đầu tiên”; chúng tôi chưa đối chiếu được danh sách chấp thuận của UBCKNN. Giấy chứng nhận thành viên bù trừ phái sinh mà nhiều CTCK đã có từ trước là giấy khác, không thay cho tư cách thành viên bù trừ cổ phiếu. Danh sách 23 CTCK ở trang so sánh CTCK.
CCP khác gì VSDC?
VSDC là một tổ chức, CCP là một cơ chế: với phái sinh, VSDC hiện là đối tác bù trừ trung tâm; với cổ phiếu, vai trò này giao cho công ty con của VSDC là Công ty Bù trừ Chứng khoán Việt Nam.
| Tiêu chí | CCP phái sinh | CCP cổ phiếu, chứng chỉ quỹ, chứng quyền |
|---|---|---|
| Ai làm đối tác bù trừ trung tâm | VSDC (đến 26/10/2026) | Công ty Bù trừ Chứng khoán Việt Nam |
| Căn cứ | Nghị định 158/2020/NĐ-CP, Điều 2 khoản 19, Điều 27 khoản 1 | Thông tư 145/2026/TT-BTC, Điều 1 khoản 4, Điều 31 |
| Trạng thái đến 26/10/2026 | Đang vận hành | Chưa vận hành, UBCKNN dự kiến quý I/2027 |
| Tài sản ký quỹ | Theo quy chế phái sinh của VSDC | Chỉ bằng tiền (Điều 31 khoản 4) |
Thông tư 145 không điều chỉnh bù trừ phái sinh (Điều 1 khoản 2 điểm a), nên cách tính ký quỹ VN30F 17% ở bài ký quỹ phái sinh không đổi vì thông tư này. VSDC vẫn giữ việc đăng ký, lưu ký và thanh toán chứng khoán trên tài khoản lưu ký; vai trò đầy đủ của VSDC ở bài VSDC là gì. Việc công ty con đảm nhận bù trừ theo CCP sau khi được thành lập có căn cứ ở Nghị định 155/2020/NĐ-CP, Điều 150 khoản 4a, do Nghị định 245/2025/NĐ-CP bổ sung (Điều 1 khoản 65). Tính đến 26/10/2026, chúng tôi chưa thấy thông báo chính thức về việc thành lập hay ngày hoạt động của công ty này. Theo Thông tư 125/2026, từ ngày CCP cổ phiếu vận hành, giá dịch vụ bù trừ và quản lý tài sản ký quỹ phái sinh cũng chuyển sang công ty này thu.
Thông tư 145/2026/TT-BTC thay đổi gì so với Thông tư 119/2020?
Thông tư 145 bãi bỏ toàn bộ Thông tư 119/2020 từ 16/11/2026, tách bù trừ thành hai chế độ (trước và khi có CCP), giao CCP cổ phiếu cho công ty bù trừ thay vì VSDC, chỉ nhận ký quỹ bù trừ bằng tiền và ghi thẳng mức 100% cho nhà đầu tư cá nhân. Các điểm chạm tới tài khoản cá nhân:
- Bãi bỏ: toàn bộ Thông tư 119/2020, cùng khoản 2 Điều 5 Thông tư 68/2024, Điều 1 Thông tư 14/2025 và Điều 1 Thông tư 18/2025 (Điều 64 khoản 2).
- Ai làm CCP: Thông tư 119 (bản có các sửa đổi) giao VSDC bù trừ đa phương theo CCP (Điều 24 khoản 1); Thông tư 145 giao Công ty Bù trừ (Điều 31 khoản 2).
- Ký quỹ bù trừ: Thông tư 119 cho ký quỹ một phần bằng chứng khoán, tối đa 40% giá trị tài sản ký quỹ (Điều 26 khoản 3); Thông tư 145 chỉ nhận tiền (Điều 31 khoản 4).
- Mức 100%: Thông tư 145 ghi rõ nhà đầu tư cá nhân phải ký quỹ bù trừ ban đầu 100% giá trị lệnh mua cổ phiếu, chứng chỉ quỹ, trừ margin, và mọi nhà đầu tư mua chứng quyền đều 100% (Điều 35 khoản 3). Một số tổ chức như tổ chức nước ngoài, CTCK tự doanh, quỹ, ngân hàng, doanh nghiệp bảo hiểm được thành viên bù trừ tự đánh giá mức ký quỹ (khoản 2); nếu vi phạm, họ phải ký quỹ 100% trong 07 ngày giao dịch, vi phạm lần thứ ba trong 30 ngày giao dịch thì 180 ngày (khoản 5).
- Quỹ bù trừ: Thông tư 145 ghi mức tối thiểu 20 tỷ và 30 tỷ đồng (Điều 56 khoản 2), Thông tư 119 để theo quy định khác của Bộ Tài chính (Điều 38 khoản 3). Khi CCP vận hành, quỹ hỗ trợ thanh toán được thay bằng quỹ bù trừ (Điều 55 khoản 1).
- Tài khoản lưu ký: số hiệu tài khoản lưu ký phải trùng số tài khoản giao dịch (Điều 14 khoản 4).
- Chuyển khoản chứng khoán (Điều 18): vẫn chuyển được sang tài khoản của chính bạn ở thành viên lưu ký khác kèm quyền phát sinh (nếu có), bỏ cụm “tài khoản ký quỹ bù trừ”; công ty lưu ký vẫn phải chuyển hồ sơ cho VSDC trong 01 ngày làm việc (khoản 5); xem bài chuyển chứng khoán sang công ty khác.
Hạn chót pháp lý cho CCP cổ phiếu là hết ngày 31/12/2027: Nghị định 245/2025 sửa Điều 310 khoản 13 Nghị định 155/2020 thành “chậm nhất đến hết ngày 31 tháng 12 năm 2027” (Điều 1 khoản 89). Mốc quý I/2027 là kế hoạch của UBCKNN; trong bản giải trình dự thảo, UBCKNN viết đây “là thời gian dự kiến” và thời điểm chính thức sẽ được đánh giá theo mức sẵn sàng của hạ tầng.
CCP có thay đổi T+2 không?
Không, theo văn bản Thông tư 145: chúng tôi đọc các điều chính về bù trừ, thanh toán (Chương IV và V) và rà toàn văn, không thấy điều khoản nào quy định độ dài chu kỳ thanh toán (không có “T+2” hay “T+1”). Thông tư chỉ dẫn chiếu khoản 2 Điều 63 Luật Chứng khoán (chuyển giao chứng khoán đồng thời với thanh toán tiền); chu kỳ cụ thể nằm ở quy chế của VSDC. Tính đến 26/10/2026 cổ phiếu mua ngày T vẫn về tài khoản ngày T+2; cách tính qua cuối tuần, ngày lễ ở bài tiền về tài khoản khi nào. Khi VSDC ban hành quy chế bù trừ mới theo Thông tư 145, chúng tôi sẽ cập nhật mục này.
